De Russische Krim

Jef Abbeel-28 mei 2022

Titel
De Russische Krim
Auteur
Emmanuel Waegemans
Uitgever
Davidsfonds
ISBN
9789022339091
Onze beoordeling
Aantal bladzijden
144
Prijs
€ 24.95
In winkelmand   Meer info

De Oekraïners beschouwen de Krim nog altijd als een deel van hun land, het enige waaraan het schiereiland grenst. Het telt nu 1,9 miljoen inwoners en er wonen 80 nationaliteiten. De Russen zijn met 65 à 70% de grootste groep, de Oekraïners de tweede – met 10 à 15%. In oppervlakte (26.081 km²) is het stuk grond kleiner dan België.

Lange geschiedenis

In ‘De Russische Krim‘ (uitdagende titel) schetst Emmanuel Waegemans de lange geschiedenis van het grondgebied. Hij legt uit waarom de Russen ervoor willen vechten. Die geschiedenis begint in de 8e-7e eeuw voor Christus. Vele volkeren kwamen in de Krim wonen en heersen, onder andere Grieken, Romeinen, Mongolen, Tataren, Turken en Russen.

Tussen 1550 en 1914 voerde Rusland twaalf oorlogen tegen het Turkse rijk om de baas te worden in Oekraïne en de Krim (p. 28). In 1783 veroverde Potjomkin de Krim en bouwde er steden en havens. Ik lees nergens dat tsarina Catharina de Grote toen gezegd zou hebben: ‘De Krim zal voor altijd Russisch zijn’. Ze bedoelde: niet meer van Turkije. Van Oekraïne was er toen nog geen sprake. Poetin, die graag de geschiedenis gebruikt en misbruikt, verwees daarnaar toen hij in 2014 de Krim aanhechtte.

Rijk en machtig

In 1787 bezocht Catharina de Zuidelijke gebieden, met in haar gezelschap waaronder keizer Jozef II en zijn diplomaat prins de Ligne. Doel van de reis was de wereld tonen dat Rusland rijk en machtig was. In 1798 publiceerde een jaloerse Saksische gezant het boekje ‘Potemkin der Taurier’ en verspreidde zo de mythe van de Potemkinse dorpen.

De Nederlandse reiziger Pieter van Woensel, pro-Turks en anti-Russisch, deed er nog een schep bovenop. Hij beweerde ooggetuige te zijn, maar dat was hij niet (p. 52-57). Montefiore beweert in zijn recente studie over Catharina en Potjomkin dat de dorpen en steden wél echt waren. Het belangrijkste is wel dat Catharina en Potjomkin de Zwarte Zee veroverden. Dat is iets wat Peter de Grote niet gelukt was.

Toerisme

Ondanks de slechte wegen en het ontbreken van hotels begonnen toen het toeristische reizen naar de Krim. Eerst kwamen de wetenschappers, in 1786 ook een Engelse dame die vond dat Rusland de Krim nooit mocht opgeven en vervolgens alle tsaren van Alexander I tot Nicolaas II. In 1834 verscheen de eerste reisgids.

Waegemans legt uit hoe de Krimoorlog tot stand kwam, op welke (zeven) plaatsen hij zich afspeelde en wat er nieuw aan was. Het werd een psychologische nederlaag voor Rusland, dat niet in staat was om het veel zwakkere Turkije te verslaan. 450.000 soldaten sneuvelden: zij werden de helden van het verwoeste Sebastopol. De oorlog was niet enkel een bron van nationalisme, maar ook van afkeer van het Westen, want Frankrijk en Engeland hadden de kant van Turkije gekozen.

Het toerisme werd betaalbaar vanaf 1875, toen de eerste spoorweg van Charkov naar Sebastopol klaar was en zeker vanaf 1894, toen de tarieven daalden. TBC-patiënten trokken naar de Krim om er te genezen. En moslims uit de Kaukasus reisden via de Krim naar Mekka (p. 96-97).

Onrust

In 1905-1906, in februari 1917 en in oktober 1917 was er in de Krim evenveel onrust als in de rest van Rusland. In 1918-1919 vocht het Witte Leger van Denikin tegen het Rode Leger van Trotski. Aanvankelijk was dat met succes, nadien niet meer. In november 1920 begon de exodus van 200.000 Witten.

In totaal verlieten 1,5 à 2 miljoen Russen hun land, met pijn in het hart. Idem trouwens voor meer dan 10.000 Belgen, die in de Donbas werkten en meer dan 200 bedrijven in Rusland hadden. De bolsjewieken richtten een waar bloedbad aan. Ze doodden 20 à 25.000 Krim-bewoners (p. 99-101).

Vervolgens brak een hongersnood uit die 150.000 doden eiste. In 1917 woonden er 808.000 inwoners, in 1921 nog 570.000. De Krim werd een kuuroord voor arbeiders. In 1940 waren er 195 sanatoria en rusthuizen.

Duitse bommen

Op 22 juni 1941 vielen de eerste Duitse bommen op Sebastopol: de Krim was een springplank naar de olie van de Kaukasus. De Duitsers wilden de lokale bevolking verdrijven en er Duitse kolonisten vestigen. Er werd gecollaboreerd. De nazi’s executeerden 90.000 bewoners en roeiden 35.000 Joden uit. Na de bevrijding liet Stalin alle 190.000 Krim-Tataren plus 100.000 Bulgaren, Grieken, Armeniërs deporteren naar Siberië. Ook als ze niet gecollaboreerd hadden. De overlevenden mochten pas in 1989 terugkeren (p. 103-107).

In 1954 gaf Chroesjtsjov de Krim aan Oekraïne, zonder de bevolking te raadplegen en zonder de wettelijke procedure te volgen. Velen beschouwen de overdracht als ongrondwettelijk. Toen lag niemand ervan wakker, want het bleef binnen de Sovjet-Unie. De Krim telde in 1954 1,2 miljoen inwoners: 850.000 Russen (71%) en 264.000 Oekraïners (22%) en dan nog 4% Joden en Wit-Russen. Tussen 1990 en 1997 keerden 245.000 Tataren terug en namen (met geweld) hun vroegere huizen en gronden weer in.

Annexatie door Poetin

In 2014 annexeerde Poetin de Krim en in 2018 verbond een brug van 19 km over de straat van Kertsj de Krim met het vasteland. Het belangrijkste vakantie- en kuuroord van de Sovjet-Unie en het jongerenkamp Artek waren weer bij het moederland. In 2018 kwamen er 6,8 miljoen toeristen.

Dankzij de gedichten van Poesjkin, die in 1820 de Krim bezocht, was het schiereiland geliefd geworden bij de Russen. Ook Tolstoj, Tsjechov, Gorki en Volosjin brachten de Krim in de literatuur. Ook schilders zoals Ajvazovski vereeuwigden het.

De auteur eindigt met de oorlog tegen Oekraïne en vraagt zich af of deze agressie en die tegen de Krim aan Rusland meer schade dan voordeel zal opleveren. In de bijlagen krijgen we een lijstje met de plaatsnamen en een bibliografie.

Beoordeling

Dit boek is vlot geschreven, in zeer begrijpelijke taal en het leest zeer aangenaam. Mede door de mooie foto’s, krijg je zin om het schiereiland te bezoeken. Enkele plaatsnamen op het kaartje vooraan (p. 11) zijn zo klein dat je er best een vergrootglas bijneemt. De brug van 2018 staat er nog niet op. Ik mis ook de verklaring van het woord Krim (Tataars voor wal, muur, greppel).

Nog een paar details: Sevastos op p. 36 moet Sebastos zijn; Theodosia betekent ‘Godsgeschenk’, Feodosia is de Russische vorm (p. 133); idem voor simfero (p. 134) dat sumfero is in het Grieks. En tot slot: ‘De grote kiezelstranden zijn meestal klein’, (p. 115) is een leuke tegenspraak

Jef Abbeel

Jef Abbeel is classicus en historicus en voordrachtgever en recensent over China en Rusland.

De Russische Krim
28-05-2022 In ‘De Russische Krim’, wordt de geschiedenis van de Krim uiteengezet. Dat met een licht aanstootgevend vleugje.

Niemandsland: een reis naar de oorlog in Oekraïne
26-03-2022 Jan Hunin schreef een boek dat gaat over de oorlog in de Donbas, die leidde tot de afscheiding van Donetsk en Loegansk.

Achter het bamboegordijn
28-02-2022 Koudenburg heeft een mooi autobiografisch verhaal geschreven met veel optimisme en levensmoed in tijden van dictatuur en wantoestanden.

Donbas: verscheurd tussen Oekraïne en Rusland
05-02-2022 De Donbas of het steenkoolbekken van de Donets ligt in het zuidoosten van Oekraïne en is oorlogsgebied. Ardy Beld schreef er een boek over.

1000 jaar vreugde en verdriet
21-01-2022 De memoires van kunstenaar en mensenrechtenactivist Ai Weiwei bevatten – strijdig met de titel – beduidend meer verdriet dan vreugde.


Lees meer van Jef Abbeel